Iechyd meddwl

Mae iechyd meddwl yn cyfeirio at ein llesiant emosiynol, seicolegol a chymdeithasol. Mae'n effeithio ar sut rydym yn meddwl, yn teimlo ac yn gweithredu, a gall agwedd iach leihau dwyster a hyd afiechydon, ond gall iechyd meddwl gwael gael effaith i'r gwrthwyneb.

Gall dirywiad mewn iechyd meddwl gyfrannu at sbectrwm o gyflyrau iechyd meddwl, sy'n amrywio o ran difrifoldeb. Mae rhagor o wybodaeth am wahanol gyflyrau iechyd meddwl ar gael yma: Cyflyrau iechyd meddwl - GIG

Beth yw'r ddeddfwriaeth bresennol? 

Mae Strategaeth Iechyd Meddwl a Llesiant Meddyliol 2025-2035, a ddatblygwyd gan Lywodraeth Cymru gyda mewnbwn gan bobl sydd â phrofiad byw a rhanddeiliaid, yn canolbwyntio ar atal problemau iechyd meddwl a sicrhau cymorth di-dor, sy'n seiliedig ar anghenion ac sy'n canolbwyntio ar y person ac ar adferiad. Un o'r prif uchelgeisiau yw sicrhau cymorth iechyd meddwl ar yr un diwrnod yn seiliedig ar ddull graddedig. Caiff y strategaeth ei chyhoeddi ynghyd â chynllun gweithredu tair blynedd.

(Gallwch ddarllen mwy am y Strategaeth Iechyd Meddwl a Llesiant Meddyliol yma) Strategaeth iechyd meddwl a llesiant meddyliol 2025 i 2035 | LLYW. CYMRU

Ystadegau Allweddol yng Nghymru

Yn ôl ymchwil Senedd Cymru, ‘Cymru sy’n iach yn feddyliol’:

• Mae 1 ym mhob 4 oedolyn yn cael problemau iechyd meddwl ar ryw adeg yn eu bywyd
• Mae hanner yr holl broblemau iechyd meddwl yn dechrau erbyn 14 oed
• Cofrestrwyd 330 o farwolaethau o ganlyniad i hunanladdiad yng Nghymru yn 2019 (248 o ddynion, 82 o fenywod)
• Dywedodd 20% o oedolion Cymru yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig eu bod yn cael triniaeth am gyflwr iechyd meddwl, o gymharu ag 8% yn yr ardaloedd lleiaf difreintiedig
• Problemau iechyd meddwl yw achos unigol mwyaf anabledd yn y DU
• Gwariodd GIG Cymru £810 miliwn ar broblemau iechyd meddwl yn 2019–2020, sef 11.1% o gyfanswm gwariant y GIG
• Amcangyfrifwyd mai cyfanswm cost problemau iechyd meddwl yng Nghymru yw £7.2 biliwn y flwyddyn

Gallwch ddarllen mwy am Gymru sy'n iach yn feddyliol drwy'r ddolen hon: Cymru sy'n iach yn feddyliol

Nifer amcanestynedig y bobl ag anhwylder iechyd meddwl.

Mae'r data yn dangos y rhagwelir y bydd 6,192 o fenywod, a 3,616 o ddynion, ag anhwylderau meddyliol cyffredin yng Ngheredigion. Erbyn 2043, mae'r amcanestyniadau yn dangos y bydd gostyngiad bach, ac y bydd 5,868 o fenywod, a 3,243 o ddynion, yn byw gydag anhwylderau meddyliol cyffredin. Mae'r data yn dangos y rhagwelir y bydd 10,425 o fenywod, a 6,276 o ddynion, ag anhwylderau meddyliol cyffredin yn Sir Benfro. Mae’r amcanestyniadau am 2043 yn dangos cynnydd bach, gyda 10,492 o fenywod, a 6,384 o ddynion, ag anhwylderau meddyliol cyffredin. Mae’r amcanestyniadau yn dangos bod 15,845 o fenywod, a 9,498 o ddynion, ag anhwylderau meddyliol cyffredin yn Sir Gaerfyrddin ar hyn o bryd. Mae'r amcanestyniadau cyfredol yn dangos cynnydd bach erbyn 2043, a disgwylir y bydd 16,378 o fenywod, a 9,544 o ddynion, ag anhwylderau meddwl cyffredin.

Mae'r data yn dangos bod 375 o fenywod, a 1,058 o ddynion, ag anhwylder personoliaeth wrthgymdeithasol yng Ngheredigion. Mae'r amcanestyniadau yn dangos gostyngiad yn y niferoedd hyn erbyn 2043, ac y bydd 342 o fenywod, a 933 o ddynion, ag anhwylder personoliaeth wrthgymdeithasol. Yn Sir Benfro, mae'r data yn dangos bod 571 o fenywod, a 1,676 o ddynion, ag anhwylder personoliaeth wrthgymdeithasol, ac mae'r amcanestyniadau yn dangos y bydd hyn yn gostwng erbyn 2043 i 533 o fenywod a 1,606 o ddynion. Yn Sir Gaerfyrddin, mae 907 o fenywod, a 2,551 o ddynion, ag anhwylder personoliaeth wrthgymdeithasol, ac mae'r amcanestyniadau yn dangos y bydd hyn yn gostwng yn 2043 i 887 o fenywod a 2,487 o ddynion.

Mae'r data yn dangos bod 496 o fenywod, a 558 o ddynion, 16 oed a hŷn ag anhwylder deubegynol yng Ngheredigion. Erbyn 2043, bydd hyn yn gostwng i 451 o fenywod, a 490 o ddynion. Yn Sir Benfro, mae 779 o fenywod, ac 898 o ddynion, ag anhwylder deubegynol. Erbyn 2043, mae'r data yn dangos y gallai'r niferoedd hyn ostwng ychydig i 731 o fenywod, ac 871 o ddynion. Yn Sir Gaerfyrddin, mae 1,224 o fenywod, a 1,372 o ddynion, ag anhwylder deubegynol. Mae'r amcanestyniadau yn dangos niferoedd tebyg erbyn 2043, ac y bydd 1,202 o fenywod, a 1,347 o ddynion, ag anhwylder deubegynol. Ar draws rhanbarth Gorllewin Cymru, mae anhwylder deubegynol yn effeithio mwy ar ddynion na menywod, ac eithrio yn y categorïau oedran 16-24 a 65-74.

Mae'r data yn dangos bod 643 o fenywod yng Ngheredigion ar hyn o bryd, a 448 o ddynion, ag anhwylder personoliaeth ffiniol. Mae'r amcanestyniadau hyd at 2043 yn dangos bod disgwyl gostyngiad bach, i 602 o fenywod, a 414 o ddynion. Yn Sir Benfro, mae'r data yn dangos bod 898 o fenywod ar hyn o bryd, a 602 o ddynion, ag anhwylder personoliaeth ffiniol. Mae’r amcanestyniadau am 2043 yn dangos gostyngiad bach yn y ffigurau hyn, i 839 o fenywod, a 600 o ddynion. Yn Sir Gaerfyrddin, ar hyn o bryd mae 1,422 o fenywod, a 963 o ddynion, ag anhwylder personoliaeth ffiniol. Mae'r amcanestyniadau cyfredol yn dangos newid bach, i 1,402 o fenywod, a 944 o ddynion, erbyn 2043. Ar draws rhanbarth Gorllewin Cymru, mae'r data yn dangos bod y cyflwr yn fwyaf cyffredin ymhlith pobl 16-34 oed.

Mae'r data yn dangos bod 169 o fenywod yng Ngheredigion ar hyn o bryd, a 113 o ddynion, ag anhwylderau seicotig. Erbyn 2043, mae'r amcanestyniadau cyfredol yn dangos gostyngiad bach yn y niferoedd hyn, i 154 o fenywod, a 94 o ddynion. Yn Sir Benfro, mae 297 o fenywod, a 205 o ddynion, ag anhwylderau seicotig. Mae'r amcanestyniadau yn dangos ychydig iawn o newid erbyn 2043, ac y bydd 291 o fenywod, a 200 o ddynion, ag anhwylderau seicotig. Yn Sir Gaerfyrddin, ar hyn o bryd mae 458 o fenywod, a 304 o ddynion, ag anhwylderau seicotig. Mae'r amcanestyniadau yn dangos ychydig iawn o newid, a disgwylir y bydd 461 o fenywod, a 306 o ddynion, ag anhwylderau seicotig yn 2043.

Mae 3,785 o bobl ar y Fframwaith Ansawdd a Chanlyniadau iechyd meddwl yn rhanbarth Gorllewin Cymru.

Budd-daliadau ac Iechyd Meddwl

Yng Ngheredigion, mae bron i hanner yr holl unigolion sy'n derbyn y Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn gwneud hynny oherwydd cyflyrau iechyd meddwl neu ymddygiadol. Yr haf diwethaf, roedd 992 o hawlwyr o'r fath allan o gyfanswm o 2,178 yn yr ardal. Mae'r duedd hon yn gyson ledled Prydain, lle mai cyflyrau meddyliol ac ymddygiadol yw'r rheswm mwyaf cyffredin dros hawlio'r budd-dal, gan effeithio bron i hanner yr 1.6 miliwn o bobl sy'n derbyn Lwfans Cyflogaeth a Chymorth.

Y ddarpariaeth bresennol

Gwasanaeth cymorth presennol - Mae anghenion gofal, gwasanaethau a chymorth ar gyfer pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl yng Ngorllewin Cymru yn cael eu cydgysylltu gan Wasanaethau Cymorth Iechyd Meddwl Sylfaenol Lleol (LPMHSS) a Thimau Iechyd Meddwl Cymunedol (TIMC).

Gwasanaethau Cymorth Iechyd Meddwl Sylfaenol Lleol (LPMHSS) a Thimau Iechyd Meddwl Cymunedol (TIMC).

• Bwriad cyflwyno Gwasanaethau Cymorth Iechyd Meddwl Sylfaenol Lleol (LPMHSS) oedd cynyddu faint o wasanaethau iechyd meddwl ar lefel gofal sylfaenol sydd ar gael a'r defnydd ohonynt, yn ogystal â gwella integreiddio gwasanaethau, a gweithio gyda meddygon teulu a staff practis i ddarparu cymorth a hyfforddiant. Partneriaeth rhwng Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda a’r Gwasanaethau Cymdeithasol yw Timau Iechyd Meddwl Cymunedol (TIMC) sy'n darparu man cyfeirio ar gyfer y sawl sydd angen mynediad at wasanaethau iechyd meddwl eilaidd. Mae gan Dimau Iechyd Meddwl Cymunedol ddyletswydd i asesu unrhyw un sy'n dioddef problemau iechyd meddwl sy'n effeithio ar eu gallu i fyw eu bywydau.

Y Trydydd Sector

• Mae'r bwrdd iechyd ac awdurdodau lleol yn parhau i gomisiynu amrywiaeth o sefydliadau trydydd sector i gefnogi pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl megis gwasanaethau eiriolaeth, gwybodaeth a chyngor, gweithgareddau, ffyrdd iach o fyw ac amrywiaeth o wasanaethau cymorth sy'n gysylltiedig â thenantiaeth a llety â chymorth.
• Elusen iechyd meddwl sy'n gweithredu ar draws Gorllewin Cymru yw Mind. Mae'n rhoi cyngor a chymorth i rymuso unrhyw un sydd â phroblem iechyd meddwl. Mae'r elusen hefyd yn ymgyrchu dros wella gwasanaethau, codi ymwybyddiaeth a hyrwyddo dealltwriaeth. Gwasanaethau Mind sy'n gweithredu yng Ngorllewin Cymru yw Mind Sir Benfro, Mind Sir Gaerfyrddin a Mind Aberystwyth.
• Mae sefydliadau trydydd sector eraill sy’n gweithredu yng Ngorllewin Cymru yn cynnwys Hafal, sy’n gweithio gydag unigolion sy’n gwella o broblemau iechyd meddwl, ac sy'n rhoi pwyslais arbennig ar y rhai ag afiechyd meddwl difrifol. Un arall yw FRAME, sy’n rhoi cyfle i tua 80 o bobl yr wythnos ymarfer a hyfforddi sgiliau newydd. Mae Gweithredu Gorllewin Cymru dros Iechyd Meddwl (WWAMH) yn sefydliad datblygu iechyd meddwl yng Ngorllewin Cymru. Mae’r sefydliad yn darparu ystod o wasanaethau i grwpiau gwirfoddol, gofalwyr ac unigolion sydd angen cymorth ynghylch iechyd meddwl yn rhanbarth Gorllewin Cymru ac mae’n ceisio gwella’r gwasanaethau a’r cyfleoedd sydd ar gael i bobl sydd â phroblemau iechyd meddwl, eu teuluoedd a’u gofalwyr.

Noddfa Min Nos

Mae'r noddfa min nos wedi'i ffurfio i gynnig cymorth i'r rheiny y mae eu hiechyd meddwl mewn perygl o ddirywio y tu allan i oriau swyddfa arferol. Ar hyn o bryd yng Ngorllewin Cymru, mae gwasanaethau noddfa min nos yn Sir Gaerfyrddin a Cheredigion.

Gallwch weld rhagor o wybodaeth am yr hyn y mae Adferiad yn ei gynnig drwy ddefnyddio'r ddolen hon: Archif Gwasanaethau - Adferiad

Er 2010 ac ers i Fesur Iechyd Meddwl (Cymru) gael ei gyflwyno, mae'r rhan fwyaf o achosion iechyd meddwl yn cael eu trin ar lefel gofal sylfaenol. Y bwriad yw hyrwyddo ymyrraeth gynnar a lleihau'r tebygolrwydd y bydd eu cyflwr yn gwaethygu a bod angen gwasanaethau iechyd meddwl eilaidd pellach.

Gwasanaethau cymorth presennol

Mae anghenion gofal, gwasanaethau a chymorth ar gyfer pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl yng Ngorllewin Cymru yn cael eu cydgysylltu gan Wasanaethau Cymorth Iechyd Meddwl Sylfaenol Lleol (LPMHSS) a Thimau Iechyd Meddwl Cymunedol (TIMC).

Gwasanaethau Cymorth Iechyd Meddwl Sylfaenol Lleol (LPMHSS) a Thimau Iechyd Meddwl Cymunedol (TIMC).

Bwriad cyflwyno Gwasanaethau Cymorth Iechyd Meddwl Sylfaenol Lleol (LPMHSS) oedd cynyddu faint o wasanaethau iechyd meddwl ar lefel gofal sylfaenol sydd ar gael a'r defnydd ohonynt, yn ogystal â gwella integreiddio gwasanaethau, a gweithio gyda meddygon teulu a staff practis i ddarparu cymorth a hyfforddiant.

Partneriaeth rhwng Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda a’r Gwasanaethau Cymdeithasol yw Timau Iechyd Meddwl Cymunedol (TIMC) sy'n darparu man cyfeirio ar gyfer y sawl sydd angen mynediad at wasanaethau iechyd meddwl eilaidd. Mae gan Dimau Iechyd Meddwl Cymunedol ddyletswydd i asesu unrhyw un sy'n dioddef problemau iechyd meddwl sy'n effeithio ar eu gallu i fyw eu bywydau.

Y Trydydd Sector

Mae'r bwrdd iechyd ac awdurdodau lleol yn parhau i gomisiynu amrywiaeth o sefydliadau trydydd sector i gefnogi pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl megis gwasanaethau eiriolaeth, gwybodaeth a chyngor, gweithgareddau, ffyrdd iach o fyw ac amrywiaeth o wasanaethau cymorth sy'n gysylltiedig â thenantiaeth a llety â chymorth.

Elusen iechyd meddwl yng Ngorllewin Cymru yw Mind. Mae Mind yn rhoi cyngor a chymorth i rymuso unrhyw un sy'n cael problem o ran eu hiechyd meddwl. Mae'r elusen hefyd yn ymgyrchu dros wella gwasanaethau, codi ymwybyddiaeth a hyrwyddo dealltwriaeth. Gwasanaethau Mind sy'n gweithredu yng Ngorllewin Cymru yw Mind Sir Benfro, Mind Sir Gaerfyrddin a Mind Aberystwyth.

Mae sefydliadau trydydd sector eraill sy’n gweithredu yng Ngorllewin Cymru yn cynnwys Hafal, sy’n gweithio gydag unigolion sy’n gwella o broblemau iechyd meddwl, ac sy'n rhoi pwyslais arbennig ar y rhai ag afiechyd meddwl difrifol. Un arall yw FRAME, sy’n rhoi cyfle i tua 80 o bobl yr wythnos ymarfer a hyfforddi sgiliau newydd.

Mae Gweithredu Gorllewin Cymru dros Iechyd Meddwl (WWAMH) yn sefydliad datblygu iechyd meddwl yng Ngorllewin Cymru. Mae’r sefydliad yn darparu ystod o wasanaethau i grwpiau gwirfoddol, gofalwyr ac unigolion sydd angen cymorth ynghylch iechyd meddwl yn rhanbarth Gorllewin Cymru ac mae’n ceisio gwella’r gwasanaethau a’r cyfleoedd sydd ar gael i bobl sydd â phroblemau iechyd meddwl, eu teuluoedd a’u gofalwyr.

Noddfa Min Nos

Mae Noddfa Mis Nos yn rhan o'r gwasanaeth y mae Mind yn ei ddarparu. Mae'r gwasanaeth hwn wedi'i ffurfio i gynnig cymorth i'r rheiny y mae eu hiechyd meddwl mewn perygl o ddirywio y tu allan i oriau swyddfa arferol. Ar hyn o bryd yng Ngorllewin Cymru, mae gwasanaethau Noddfa Min Nos yn Llanelli a Hwlffordd ac mae cynlluniau i gyflwyno'r drydedd Noddfa Min Nos yng Ngheredigion cyn hir. Bydd hyn yn golygu y bydd Noddfa Min Nos ym mhob un o'r tri awdurdod lleol erbyn mis Rhagfyr

Mae Strategaeth Iechyd Meddwl a Llesiant Meddyliol Llywodraeth Cymru 2025 i 2035 yn gynllun 10 mlynedd sy'n diffinio'r prif nodau o ran gwella iechyd meddwl yng Nghymru. Mae'r cynlluniau cyflawni tair blynedd manwl sy'n ategu’r strategaeth yn cael eu datblygu mewn cydweithrediad â rhanddeiliaid a phobl sydd â phrofiad byw, gan sicrhau bod y camau gweithredu yn cael eu cyd-gynhyrchu a'u cyflawni ar sail eu blaenoriaethau.

Dyma rai o'r prif ganlyniadau:

• Gwell iechyd meddwl a llesiant.
• Gwell gwybodaeth, cyfleoedd a hyder wrth gefnogi eich iechyd meddwl eich hun neu iechyd meddwl pobl eraill.
• Gweithio mwy effeithiol ar draws y sector i fynd i'r afael â'r 'blociau adeiladu' sy'n effeithio ar iechyd meddwl.
• Gwell defnydd o ddata ac ymchwil i gyflawni ymyriadau sy'n seiliedig ar dystiolaeth.
• Lleihau'r anghydraddoldebau o ran mynediad a phrofiad o ddarpariaeth iechyd meddwl.
• Gwell ansawdd bywyd i'r rhai sydd â chyflwr iechyd meddwl.
• Gweithlu cynaliadwy ac amrywiol.

Gallwch weld cynllun cyflawni 2025-2028 yma: Cynllun Cyflawni Strategaeth Iechyd Meddwl a Llesiant Meddyliol 2025-2028 | LLYW.CYMRU

Mae'r pandemig wedi cael effaith negyddol sylweddol ar iechyd meddwl ar draws y boblogaeth, gan arwain at fwy o straen, gorbryder ac unigrwydd, yn enwedig ymhlith pobl ifanc.

Mae problemau iechyd meddwl difrifol yng Nghymru wedi mwy na dyblu ers y pandemig, gan godi'n sydyn o 11.7% i 28.1%, yn ôl astudiaeth gan Brifysgol Caerdydd. Gallwch ddarllen mwy am ganlyniadau'r astudiaeth yma: Trawsnewid Gwasanaethau Iechyd Meddwl Cymru, drwy ddulliau digidol a data (DHCW) - Perfformiad a Gwella GIG Cymru

Canfu astudiaeth gan Brifysgol Aberystwyth ar effaith economaidd-gymdeithasol y pandemig ar aelwydydd Ceredigion fod 55% o'r ymatebwyr yn teimlo eu bod wedi'u hynysu oddi wrth ffrindiau, teulu a chymdeithas yn ystod y pandemig. Mae'r adroddiad hefyd yn nodi bod y pandemig wedi cael effaith negyddol ar iechyd meddyliol, corfforol a chyffredinol preswylwyr.

Gallwch ddarllen mwy am yr astudiaeth yma: Effaith Economaidd-gymdeithasol Pandemig COVID-19 ar Aelwydydd Sir Ceredigion - Prifysgol Aberystwyth

Cyflymodd y pandemig y defnydd o wasanaethau iechyd meddwl digidol ac ar-lein. Er bod rhai pobl yn ystyried y rhain yn gyfleus, roedd eraill, yn enwedig unigolion hŷn a'r rhai mewn ardaloedd gwledig iawn, yn eu hystyried yn anodd eu cyrchu.

Gallwch ddarllen mwy am y prif heriau a’r cyfleoedd i wella iechyd meddwl a llesiant yng Nghymru yma: Cymru sy'n iach yn feddyliol